زاده مشهدم؛ همین طور پدر و مادرم. بیشتر از سه دهه از عمرم می گذره اما هیچوقت لذت قدم زدن در کوچه پس کوچه های قدیمی شهرم رو تجربه نکرده بودم. دیدن عکس های قدیمی از گوشه و کنار مشهد من رو هوایی کرد تا از پشت قاب عکس ها، درست در مقابلم، از دیدن آثار اینهمه خاطره و سرگذشت های عجیب به وجد بیام. پس عزمم رو جزم کردم و برای یک سفر چند روزه در شهر خودم آماده شدم! در این سفر شیرین تاریخی همسفر من باشید.

یک نقشه قدیمی از زمان شکل گیری شهر مشهد پیدا کردم که نشون می داد مشهد حاصل حرم و چند خیابون دور تا دور اون با شش دروازه در اطرافش بوده. پس برای دیدن مشهد قدیمی به نزدیکی حرم امام رضا رفتم. مشهد درست گرداگرد حرم شکل گرفته بود و کوله باری از اتفاقای خوب و بد و حکایت های شنیدنی رو لابلای کوچه های باریک با دیوارهای کهنه و خانه های قدیمی با حیاط های بزرگ و حوض های آبی رنگش پنهان کرده بود.

درست مثل الان که بالای شهر و پایین شهر وجود داره اون زمان هم بالا خیابون و پایین خیابون از هم مجزا بوده. بالا خیابون یعنی محله هایی که رو به حضرت هستن و پایین خیابون محله هایی که پشت به حضرت هستن. تا حدود صد سال پیش مشهد با این تقسیم بندی وجود داشت.

محله های بالا خیابون مثل کوچه باغ عنبر، محله سراب، کوچه چهارباغ، ملک، ارگ، سرشور و عیدگاه و محله های پایین خیابون نوغان، تپ المحله، کوچه سیابون و محله های دیگه ای که بعد ها بوجود اومدن بوده.

اولین محله های مشهد محله نوغان و سراب بوده که بعدها در بافت پایین خیابون و بالا خیابون قرار گرفتن. بعد از این دو محله سرشور وعیدگاه بوجود اومدن که در ورودی هرکدوم از این محله ها دروازه های شهر بنا شده بوده.

بالا خیابون

 از میدون توحید یا همون دروازه قوچان و در ادامه، خیابون شیرازی یا نادری که قبلا بهش خیابون علیا هم می گفتن تا ورودی بست بالا یعنی بست شیخ طوسی و صحن انقلاب، به بالا خیابون معروف بوده. این خیابون در جهت غرب حرم قرار داره و چون در قسمت بالا سر حضرت واقع شده از قدیم به بالا خیابون معروف بوده. از دروازه قوچان تا باغ عنبر یعنی اول خیابون شیرازی خیابون زیبایی چندانی نداشته و بیشتر برای نگهداری اسب و شتر استفاده می شده. مغازه های دباغی هم توی این خیابون که  ظاهر زیبایی هم نداشته بیشتر بوده. خیابون یک قسمت های پهن تر و یک قسمتایی باریک تر بوده. در راسته خیابون شیرازی که به حرم منتهی میشه کمتر اثری از بافت قدیمی مشهد به چشم میخوره چون خیلی از بناهای قدیمی بخاطر زیباسازی و بزرگتر شدن فضای اطراف حرم تخریب شده. چندتا پاساژ قدیمی هم وجود داشت که بخاطر عریض تر شدن خیابون تخریب شدن. مثل پاساژ آریانی که خرازی های مشهد اون جا بودن و الان به یک جای دیگه منتقل شدن. قدمت خیابون شیرازی یا همون بالاخیابون به دوران صفویه که دوره اوج هنر اصیل ایرانی و توجه به زیباسازی حرم بوده برمی گرده و جزو یکی از قدیمی ترین خیابونای مشهد بشمار میره. کوچه باغ عنبر یکی از کوچه های قدیمی بالا خیابون بوده که هنوزم به همین اسم در اول خیابون شیرازی قرار داره.  یکی از مهم ترین چهارراه های مشهد چهارراه نادری قدیمه که الان به اسم چهاراه شهدا معروفه.

آرامگاه نادر

آرامگاه نادری که متعلق به نادرشاه افشاره در سمت غرب چهارراه قرار داره. قدمت این بنا به شکل امروزیش به سال ۱۳۴۲ برمی گرده اما قبل از اون در زمان قاجار آرامگاه اولیه ساخته شده بود. دو تا تالار موزه هم داخل باغ نادری وجود داره که اسلحه ها و صلاح های زمان نادرشاه و زمان های مختلف تاریخی رو به نمایش گذاشته. حاشیه خیابون شیرازی فعلی هتل ها و مسافرخانه های زیادی ساخته شد.

محله سراب

یکی از اولین محله های مشهد قدیم که بزرگان شهر اونجا ساکن بودن و توی روستای سناباد بوده به محله سراب معروفه. این محله بین محله ارگ و بالاخیابون، قرار داشته. یک قنات در این محله بوده که مجرای اون از یک طرف بعد از رد شدن از خیابون سعدی فعلی به سناباد فعلی می رسیده و از طرف دیگر سراب، بعد از رد شدن از چهارباغ به حرم می رسیده. در قدیم بازارچه سرپوشیده و گنبدی شکلی هم در این محله ساخته شده که بیشتر محل فروش تره بار بوده و الان این بازارچه بورس تابلوسازی ست. راسته این بازارچه خیلی باریک بوده. یه جایی خوندم که والی مشهد در زمان پهلوی تصمیم می گیره عرض بازارچه رو زیاد کنه. برای همین سوار کالسکه می شه و از بازارچه عبور می کنه و هر قسمتی که کالسکه به سختی عبور می کنه دستور تخریب و عقب نشینی میده و معماری تاریخی و گرانبهای اون زمان رو نابود می کنه!

یکی از شش دروازه شهر هم در  ورودی محله سراب وجود داشته که هنوز هم اون منطقه به دروازه سراب مشهوره.

بعد از تخریب قسمتی از این منطقه و احیای اون در سال های بعد، با بوجود اومدن منطقه ای به نام ارگ، محله سراب به دو بخش تقسیم می شه. بعدها در دوران پهلوی اول، خیابون سعدی  و دانشگاه بین این محله شکل می گیرن و سراب شکل اولیه خودش رو از دست میده.  گفته می شه که  ورودی دروازه سراب یعنی جایی که کاروان ها از اون جا وارد شهر می شدن محلی برای نگهداری چهارپایان استفاده می شده که به “گورگاه” مشهور بوده.

دبیرستان مستوفی

یکی از بناهای متعلق به دوران پهلوی اول در ابتدای خیابون جنت قرار داره که تغییر کاربری داده و تبدیل به فرهنگسرایی به اسم بهشت شده. نمای خارجی این بنا از چوب ساخته شده و در سال های اخیر مرمت و بازسازی شده. اصلی ترین کار این فرهنگسرا شناسوندن چهره های برجسته و مهم به مردم هست.

کوچه باغ سنگی

یکی دیگه از کوچه های قدیمی این منطقه کوچه باغ سنگیه که به همین اسم در خیابون دانشگاه، دانشگاه ۱۳ فعلی وجود داره. توی این کوچه هم چند تا خونه قدیمی رو می تونین ببینین که البته قدمش به دوره پهلوی بر می گرده. یادمه بچه که بودم به واسطه یکی از آشناها وارد یکی از خونه های قدیمی این کوچه که چندین دهه ست که مسکونی نیس شدم. گوشه حیاط بزرگش درخت پیر و تنومند انجیری داشت که روی انجیرها خاک نشسته بود و دست من بهشون نمی رسید!. امروز که برای عکس گرفتن وارد این کوچه شدم و اون خونه رو دیدم سفر کردم به کودکی و افسوس خوردم که کاش زیر سایه درخت انجیر کنج حیاط خونه مونده بودم و بزرگ نمی شدم.

 

سرشور

محله سرشور هم جزو محله های اعیان نشین مشهد محسوب می شده. این منطقه در جنوب محله سراب شکل می گیره و بعد از رد شدن از حرم تا کوچه نوغان ادامه داشته. سرشور به خاطر بازار معروفش که اصلی ترین بازار مشهد بوده معروف می شه. قسمت کوچکی از این بازار به همین اسم هنوز وجود داره.

روایتای مختلفی از علت نام گذاری این محله به نام “سرشور”خوندم. یکی از اون ها وجود کوچه ای به اسم “شور” در راسته بازار اصلی مشهد بوده و به همین خاطر اسم محله هم سرشور گذاشته می شه.

جای دیگه ای گفته شده بود که در ایام محرم که دسته های عزاداری و قمه زنی می خواستن از مسیر بازار وارد حرم بشن داخل حمام های بازار مثل “حمام مهدی قلی بیگ” که الان به موزه تبدیل شده غسل می کردن
و وارد حرم می شدن که همین باعث شده به اسم “سرشور” معروف بشه. یک قسمت دیگه از بازار سرشور که به یادگار مونده بازار فرش فروش هاست که قسمت سرپوشیده بازار بوده.  من در کودکی همراه پدرم که مراوداتی با کسبه این بازار داشت این بازار رو دیده بودم و چقدر احوالم بخاطر مرور خاطرات کودکی دگرگون شد. قدم زدن توی این بازار حتی اگه در ذهنتون خاطره ای از گذشته نداشته باشین، با دیدن فرش هایی که حاصل هنر ایرانی ست براتون خاطره ساز می شه.

چهارباغ

شاید از اسم این کوچه بنظر برسه که از چهارباغ اصفهان الگوبرداری شده. اما جالبه که بدونین قدمت این کوچه از چهارباغ اصفهان بیشتره. توی این کوچه چهار ردیف درخت کاشته شده بوده که البته الان اثری از اون همه زیبایی گذشته نیست. چهارباغ بین محله سراب و حرم قرار گرفته. اسم فعلی این کوچه مخابراته چون قدیمی ترین ساختمان مخابرات مشهد توی این کوچه قرار داره. حدود پانصد سال پیش شاهرخ تیموری این محله رو برای ساخت کاخ خودش انتخاب می کنه. خونه باغ های بزرگ و با صفایی توی این محله وجود داشته  که محل زندگی اعیان های مشهد بوده.

از جمله بناهای قدیمی این محله خانه کوزه کنانی که الان به موزه مشروطیت تبدیل شده،  خانه مجتهدزاده یا حمام و مسجد شاه هست. کنسولگری آمریکا هم در این محله قرار داشته.

یکی از کوچه های قدیمی محله چهارباغ کوچه پنجه ست که در کوچه شوکت الدوله و اوایل خیابون خسروی فعلی قرار داشته و گفته شده که اثر پنجه امام رضا روی دیوار این کوچه ست که در قدیم اون رو زیارت می کردن.

بقایای نمای بیرونی چند خونه قدیمی دیگه در کوچه های این محله هنوز وجود داره. یک مغازه قدیمی که ظاهرا نفت توزیع می کرده و سقف کوتاه با دری آهنی داره و بوی روزگار قدیم رو میده.

محله ارگ (پاچنار)

نامگذاری این محله به ارگ بخاطر ساختن اولین ارگ حکومتی در مجاورت اون در زمان سلطان حسین صفوی بوده که اثری ازون باقی نمونده. بعدها این محله به اسم پهلوی شناخته می شد و بعد از انقلاب به خیابون اما خمینی نامگذاری شد. قدیمی های مشهد خاطرشون هست که اکثر سینماهای مشهد توی این خیابون قرار داشت. از سینما فردوسی در نزدیکی چهارطبقه و نبش امام خمینی ۳۴ فعلی تا سینما آسیا در کوچه ثبت یعنی امام خمینی ۲۴٫ یک سینمای قدیمی دیگه در محله ارگ که هنوز هم فعاله سینما آریا یا سینما قدس امروزی ست.

بنای دیگه ای که در محله ارگ ساخته می شه و بعنوان تالار ازش استفاده می شده همین اداره ثبت اسناد فعلی در کوچه ثبته.

قدمت اداره دارایی هم در این محله به دوران پهلوی بر می گرده.

یک ساختمان بزرگ‌ و قدیمی دیگه در محله ارگ، اولین‌هتل با سیستم‌امروزی و مدرن‌هست به اسم هتل پارس. ساختمانی بزرگ در دوطبقه  با درب های چوبی بزرگ که زیبایی خاصی به نمای ساختمون داده.‌

این محله بخاطر فاصله ای که از حرم و بافت مذهبی شهر داشته بیشتر ارامنه در اون زندگی می کردن. دوتا کلیسا یکی در پشت باغ ملی فعلی و دیگری در میدان ده دی که هر دو در گذشته جزو محله ارگ بودن وجود داشته که با وجود تخریب، هنوز هم مقداری از اون ها به شکل قبل باقی مونده.

خانه ملک

یکی دیگه از بناهای قدیمی محله ارگ خانه ملک است. مرحوم ملک از واقفان بزرگ مشهد بوده که املاک زیادی از خودش رو در شهرهای مختلف وقف کرد. خانه ملک با نمایی زیبا و فضای داخلی زیباتر. درها و پنجره های فیروزه ای رنگ و یک حوض در وسط حیاط. قدمت این بنا به دوران قاجار برمی گرده. خانه ملک الان به موزه ملک تبدیل شده که می شه از اون بازدید کرد و لذت برد.

پایین خیابون

از بست پایین یعنی ورودی نواب صفوی فعلی و در امتداد خیابون نواب صفوی که قبلا به خیابون صفوی و سفلی شهرت داشت تا میدان پنجراه به پایین خیابون شهرت داشته.

در انتهای این خیابون که پارک وحدت فعلی قرار داره قبلا قبرستون و کوره های آجرپزی وجود داشته.

راسته پایین خیابون نسبت به بالاخیابون بناهای قدیمی بیشتری از گذشته باقی مونده. اول این خیابون و در سمت راست در نواب صفوی ۱، بازار عباسقلی خان شاملو واقع شده که یکی از قدیمی ترین بازارهای مشهده که الان بیشتر بخاطر فروش لباس های استوک معروفه. سر در این بازار از سمت خیابون اصلی قابل دیدنه. این بازار بیشتر بنکداری لباس مردونه بوده. قبلا هم به این بازار رفته بودم. هنوز هم مثل گذشته پر از رفت و آمد مسافرا و زوار بود. اما انگار رونق سابق رو نداشت. راسته مسگرا که دیگه اثری از مسگری در اون دیده نمیشه در عباسقلی خان ۲ بوده که الان هم اسم کوچه به همین نام باقی مونده. از راسته بازار قدم زنان عبور می کنم و صدای فروشنده های لباس رو می شنوم که برای فروش اجناسشون تبلیغ می کنن. نگاهی به قسمت بالای ساختمون ها که میندازم هنوز یه قسمت هایی از بافت قدیمی اون ها به چشم می خوره که از تخریب در امان موندن. ترکیب آجر و چوب در نمای ساختمون ها یادگاری از سال های گذشته ست.

سرای عزیزا… اف

اواسط بازار نمای زیبای “سرای عزیزالله اف” با در چوبی بزرگ به سبک کاروانسراهای قدیمی توجه بیننده رو به خودش جلب می کنه. قدمت این بنا به دوره پهلوی اول برمی گرده. عزیزا… یکی از تجار معروف مشهد بوده که این بنا رو بعنوان محل تجارت خودش ساخته بوده. بعد از عزیز ا… ازین بنا برای تجارت فرش و گلیم استفاده شده. و حالا هم که محل فروش لباس های دست دوم هست. توی ساخت این بنا از چوب و آجر استفاده شده. و شامل چندین حجره ست  که البته الان بخاطر مغازه های زیاد نمیشه خیلی خوب زیبایی بنا رو دید.

مدرسه عباسقلی خان

از بازار عباسقلی خان خارج میشم و به خیابان اصلی نواب صفوی بر می گردم. کمی جلوتر از بازار  و در حاشیه زیرگذر، نمای مدرسه عباسقلی خان رو می بینم که الان بعنوان حوزه علمیه ازش استفاده می شه. عباسقلی خان چند دهه حاکم خراسان بوده و این مدرسه رو بعنوان مدرسه علوم دینی می سازه و یکی از واقفان بزرگ مشهده. تاریخ این بنا مربوط به دوره صفویه ست، یعنی بیشتر از ۳۵۰ سال قدمت داره و ظاهرا تنها مدرسه ای هست که از دوران صفویه در مشهد باقی مونده. نمای بیرونی مدرسه و در قسمت سرطاق اون کاشی کاری های بی نظیری رو میشه دید که چند دقیقه ای بهش خیره موندم. امکان بازدید از داخل مدرسه رو نداشتم اما در بنای داخلی اون هم از هنر کاشی کاری، مقرنس و گچبری های زیبا استفاده شده.

مقبره پیرپالاندوز

در سمت چپ پایین خیابون و بست نواب صفوی آرامگاه یکی از بزرگان و عارفان خراسان قرار داره. قدمت این بنا به دوره صفوی و در حدود ۴۵۰ سال پیش می رسه. محمد مقتدی از بزرگای شیعه بوده که با پالان دوزی زندگیشو می گذرونده. وارد صحن آرامگاه شدم. در دوطرف حجره هایی در دوطبقه به چشم می خوره. در قسمت داخلی آرامگاه قبر پیر پالان دوز در وسط قرار گرفته، در سمت راست آرامگاه قبری منسب به پدر آیت ا… واعظ طبسی قرار داره و در قسمت چپ بر روی دیوار سنگ قبر دیگری وجود داره که بعضی میگن مربوط به پدر آیت ا… سیستانی هست و بعضی هم اون رو متعلق به عموی ایشون می دونن.

خانه توکلی

نواب صفوی ۷ به یکی از خونه های قدیمی دوره قاجار به نام خانه توکلی می رسه الان به موزه مکتب خانه تبدیل شده. یک مقدار جلوتر از این کوچه سر در ورودی دیگه ای برای خانه توکلی نصب شده که داخل اون کوچه، روی دیوارها نقاشی های جالبی از مشاغل قدیمی کشیده شده. صاحب این خونه قدیمی تاجری به اسم کشمشیان بوده که شاید تجارت خشکبار می کرده و بعد از اون شخصی به اسم توکلی این خونه رو خریداری می کنه.  بنای این خونه و قسمت های داخلی از جنس چوب ساخته شده و با کاشی کاری و آجر کاری های زیبا تزیین شده. در قسمت بالای ستون های این خانه کتیبه هایی از کاشی وجود داره و آیه های قرآن روی اون ها حک شده. یک حیاط با حوض دایره ای شکل در وسطش و یک در کوچک در کنار این حیاط قاب عکس زیبایی رو ساخته. ازون در به کوچه عسگریه راه داره که حسینیه رحیمیان در مقابل در دیده میشه و بنای اون هم متعلق به دوران قاجاره.

خانه داروغه

 در مقابل خانه توکلی و در آن سمت خیابان صفوی خانه داروغه قرار دارد. از یک کوچه زیبا که مشاغل قدیم رو به نمایش گذاشته عبور می کنم و به ورودی خانه داروغه می رسم. روبروی خانه داروغه حسینیه داروغه قرار داره که درب چوبی بزرگی داره و امکان بازدید از داخلش نبود.  خانه داروغه هم از بناهای باقیمانده از دوره قاجاره که متعلق به اولین داروغه مشهد به نام یوسف خان هراتی هست. معماری این خونه ترکیبی

از هنر معماری ایرانی و روسی هست. خانه داروغه هم مثل اکثر خانه های قدیمی در دو طرف تابستان نشین و زمستان نشین ساخته شده. هر دو طرف خونه پله های ورودی داره که ظاهرا الگوبرداری از هنر معماری روس ها هست. سقف های زیبا در تراس و سرای اصلی خانه توجه من رو جلب کرد. کاشی های آجری و فیروزه ای رنگ با اشکال هندسی چه ترکیب زیبایی رو برای سقف تراس بوجود آورده. اتاق های تو در تو با پنجره های چوبی رو به حیاط. یک شومینه زیبا از جنس چوب که به ظرافت هرچه تمام تر کنده کاری شده و من مثل اون رو توی هیچکدوم از خونه های قدیمی کاشان یا شیراز ندیده بودم و یک صندوقچه قدیمی که داخلش قرآن هست تا به یاد مرحومی که عکس سیاه و سفیدش روی جعبه قرار داره خونده بشه. در اتاق مجاو بخاری نفتی بزرگی قرار داره که ارتفاعش تا نزدیکی سقف می رسه. زیبایی این بنا باعث شد متوجه گذشت زمان در اون نشم.

 

توی کوچه پس کوچه های پایین خیابون بناهای قدیمی دیگه ای مثل حسینیه ها و خونه های دیگه هم هنوز وجود داره، مثل خانه بلخاست در نواب صفوی ۱۱ و نمای باقی مونده از سرای فولادکار نبش صفوی ۱۰ که هر دو بازماندگان دوران قاجار هستن.

مصلی پایین خیابون

بنای مصلای مشهد نیز به دوره صفویه می رسد. این بنا در مسیری که به  دروازه پایین خیابون می رسیده ساخته شده. یک گنبد آجری زیبا با ایوانی بلند از دور خودنمایی می کرد. در ساخت این بنا از هنر کاشی کاری معرق و مقرنس گچی استفاده شده

محله نوغان

نوغان قدیمی ترین محله مشهده که گفته شده ۱۵۰۰ سال قدمت داره. زنان محله نوغان قدیم بخاطر شرکت در مراسم تشیع پیکر امام رضا مهریه هاشونو به همسرانشون بخشیدند تا اجازه شرکت در مراسم بهشون داده بشه. ورودی نوغان قدیمی ترین دروازه شهر قرار داشته.  به دلیل نزدیکی این محل به حرم امام رضا کاروانسراها وقهوه خانه های زیادی در محله ساخته شد.

از اون همه بنای قدیمی توی این محله چیز زیادی باقی نمونده. با راهنمایی یکی از محلی ها یک خانه قدیمی به اسم خانه طلایی که در خیابون نوغان ۴ بود رو دیدم که نمای اون تقریبا تخریب شده بود و در آهنی بزرگی داشت که بسته بود و هنوز اقدامی  برای مرمت اون نشده بود.

 تپل محله

یکی از محله های قدیمی محله نوغان، تپل محله ست که روایتای مختلفی بخاطر اسمش وجود داره: اینکه این محله آخر پل سنگی ای بوده و ته پل نامیده شده، یا اینکه طبال محله درسته چون صبح ها و شب ها با زدن طبل مردم رو از خواب بیدار می کردن یا وقت خواب رو اعلام می کردن و بعد از اون حق تردد نداشتن.

یا اینکه بخاطر بزرگ بودن محل به تپل محله معروف شده و شاید بخاطر انباشته شدن زباله های باقی مونده از کله پاچه های مغازه ها به اسم تپاله محله معروف شده.

کوچه سیابون (سیاهان)

یکی از قدیمیای این محل معتقده که چون در گذشته همه جور شغل و همه جور ادم اینجا زندگی می کرده با این اسم معروف شده. توی این کوچه بیشتر لحاف دوزی و مسگری وجود داشته. اول این کوچه بازار امین بوده که الان در اول خیابون نواب هنوز هم وجود داره و بازار پر رفت و آمدی هست و سر دیگر این کوچه به یک حمام به اسم حمام حاج نوروز می رسیده که حدود صد سال پیش ساخته شده بوده و الان فقط سر در اون باقی مونده.

محله عیدگاه

از خیابون نواب به سمت بازار رضا که حرکت کنی کل این منطقه به اسم عیدگاه شهرت داشته.

یکی از دروازه های اصلی شهر در ورودی این محله یعنی آخر بازار رضا که قدمتش به دوران پهلوی دوم می رسه  قرار داشته. ظاهرا بخاطر برپایی جشن های اعیاد  و نماز های عید فطر و قربان در این محله به این اسم معروف شده.

 این منطقه بخاطر وجود مشاغل مختلف در قدیم معروف بوده. از عطاری و عصاری گرفته تا پوستین دوزی و خبازی. الان هم این منطقه بخاطر نزدیکی به حرم محله شلوغ و پر رفت و آمدی هست.

خیابان تهران

خیابان تهران که امروزه به خیابان امام رضا نامگذاری شده از جمله خیابان های منتهی به حرمه که قدمت زیادی داره. ظاهرا کشفیات زیادی که از این خیابون به دست اومده و به موزه منتقل شده گواه این مساله ست شاید در زیر خاک این خیابون آثار دیگری از گذشته باقی مونده که به دلیل رونق و تردد زیاد اون امکان تفحص وجود نداره. در امتداد این خیابون به فلکه آب می رسیم که بخاطر  چاه آب عمیقی که داشته به این نام معروف شده. در آخر خیابان تهران به فلکه برق می رسیم که نام قدیم اون میدان گل ختمی بوده و بعدها بخاطر وجود کارخانه برق در نزدیکی اون به فلکه برق مشهور می شه.

قلب کوچه پس کوچه های مشهد قدیم پر از خاطرات حوادث تلخ و شیرین گذشته است و  قدم زدن در آن قدم زدن در دل تاریخ خواهد بود.

نظرتان را بگویید